O gran e a malla

A sementeira

Comezamos coa sementeira do centeo que se facía no outono nas searas cavadas no monte o ano anterior. O de cavar era, quizais, o traballo máis duro ao que se tiña que enfrontar o labrego. Facía falta forza física para arrincar e voltear os terróns, xunto coas raíces de toxos, xestas e carpanzas. Logo había que sacudilos e aburrueiralos, é dicir, xuntalos en montóns e queimalos nas chamadas burrueiras. A cinza que quedaba despois de arderen, estendíase por toda a seara e era o único abono que se utilizaba para este cultivo. Por iso tiñan un vixencia de só dous anos de produción. No  segundo, o de restreba, xa non recibían ningún abono. E a partir deste había que cavar outras novas. O trigo sementábase máis tarde e nas leiras, na terra traballada despois de catar(sacar) as patacas.

Na foto as searas cavadas no ano 1956 no monte de varas de Vilagocende, parroquia de San Martín de Suarna. O de «monte de varas» refírese a un sistema de propiedade comunitario que normalmente explotaba o monte de xeito indiviso para pastoreo do gando, recollida de leña e estrume, etc. Pero cando chegaba o momento, xuntábanse os veciños e repartían o terreo a cavar segundo as varas ou palmos (medidas da anchura da seara) que lle correspondían a cada casa.

No vídeo seguinte podes ver como era o traballo de preparar as searas para sementar o grau, nunha recreación que organizou o Museo no ano 2007.

A sega

Chegado o mes de xullo segábase. Para iso, usábase o foucín. As casarías grandes, que tiñan moita extensión, precisaban man de obra extra de persoas que traballasen a xornal, labregos e labregas, xeralmente mulleres, que ademais de facer ese traballo na súa casa, aproveitaban para gañar uns cartos segando para fóra. Tamén hai que recordar con respecto a isto que, non só no século XIX, como cantaba Rosalía de Castro (Castellanos de Castela tratade ben aos galegos…), senón que aínda a comezos do século XX, ían dende A Fonsagrada, andando, cuadrillas de segadores segar a Castela.

O trigo e o pan (centeo) segados íanse colocando en gavelas que os atadores ataban en mollos e que despois se xuntaban e amarrotaban. É dicir, íanse colocando de xeito case vertical para que, en caso de que chovese, a auga decorrese con facilidade. Ao final da sega carretábanse os mollos dos marrotos para a aira da casa, onde se colocaban en medas, unha ou dúas, moito máis grandes ca os marrotos e de construción máis elaborada. O tamaño das medas tamén daba idea do poderío económico das casas.

A mallega

A finais de xullo ou comezos de agosto era o tempo da mallega, un dos traballos comunitarios máis importantes do ano. Para facelo había que poñerse de acordo entre as distintas casas da aldea e íase mallando de aira en aira. Antigamente cos malles, ferramenta que constaba de 2 paus, un máis longo e outro máis curto, unidos por unha peza de coiro que funcionaba coma unha bisagra. Desatábanse os mollos, estendíase o trigo ou o centeo pola aira e colocábanse fronte a fronte dúas cuadrillas de malladores, que de maneira acompasada, deixaban caer os malles sobre o cereal facendo que soltaran o grau. Andando o tempo pasou a facerse este traballo con máquinas. Primeiro as que tiñan a malladora e o motor separado e despois a “máquina moderna” que tiña o motor incorporado e era moito máis rápida.

Recreación dunha mallega con malle en Monteseiro no ano 1978.

Os outros traballos da mallega

Unha vez separado o grau da palla, con esta facíase o palleiro, un traballo que requería certa especialización e sempre había algún veciño máis destro niso. Pero, mesturado ca gra aínda ía a puxa, como se chamaba ás envolturas que este tiña na espiga, e había que separalos. Para iso había que cuañalo, o que facían as cuañadoras, mulleres cunha especie de vasoiras, as cuañeiras, que varrían literalmente o montón de gra e quitaban os cuaños ou espigos que quedaban por riba. Estes íanse deixando nun montón e era traballo dos nenos e nenas arrear eses cuaños para dentro da casa onde se gardaban para utilizalos como alimento para o gando.

A pesar do labor das cuañadoras, aínda quedaban algúns cuaños entre o gra e para iso había que limpalo con cribos ou peneiras aproveitando un día de vento. Os cribos en orixe eran de coiro con furados, como o que hai no Museo, pero despois pasaron a ser de arame como o da foto. Máis adiante chegaron as máquinas limpadoras coas que se  facía este traballo grazas á forza humana que  movía un veo ou manivela.

O almacenamento

Finalmente o trigo e o centeo almacenábase no hórreo, nas tuñas e huchas que había para iso. De aí sacábase co tego ou o ferrado (equivalente a 2 tegos) -que tamén eran medidas de capacidade- e botábase en sacas para levalo moer a un dos numerosos muíños que había dispersos en ríos e regueiros. Móstranse na exposición distintas pezas dun deles e incluso unha maqueta do Muíño da Allonquiña, moi orixinal pois tiña enriba a vivenda do muiñeiro.

Ademais de moito traballo a mallega tamén traía celebración. Facíanse comidas especiais ás que se convidaba aos veciños e non poucas veces se remataba con música e baile. Pero iso trátase na parte das celebracións, na pestana de cultura inmaterial, nesta mesma páxina.